नेपालमा वर्षाका मौसमलाई विशेष महत्वका साथ हेरिन्छ। विशेष गरी असार, साउन, भदौ महिना बर्खाको प्रमुख समय मानिन्छ। कृषि प्रधान देश नेपालका लागि बर्खा जहाँ एकातिर समृद्धिको प्रतीक हो, त्यहीँ अर्कोतर्फ रोग, प्राकृतिक प्रकोप, बाढीपहिरो जस्ता समस्याहरू पनि यसले ल्याउने गर्दछ। यस्ता समस्याबाट जोगिन तथा सुरक्षित जीवन यापन गर्नका लागि बर्खाको समयमा विभिन्न सावधानीहरू अपनाउनु अत्यावश्यक हुन्छ।
यस लेखमा बर्खा महिनामा स्वास्थ्य, सरसफाइ, खाना-पानी, यातायात, बालबालिकाको हेरचाह, बाढीपहिरो, लत्ताकपडा, जनावरहरूको हेरचाह लगायत विविध पक्षमा अपनाउनुपर्ने सावधानीहरूको विस्तृत चर्चा गरिएको छ।
१. स्वास्थ्यसम्बन्धी सावधानीहरू
बर्खाको समयमा विभिन्न किसिमका रोगहरू फैलिन सक्छन्। त्यसैले निम्नलिखित सावधानीहरू अवलम्बन गर्नु जरुरी छ:
१.१ सरसफाइमा ध्यान दिनुहोस्
- हातधुने बानी अपनाउनुहोस्, विशेषगरी खाना खानु अगाडि र शौचालय प्रयोग गरेपछि।
- झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड, डेंगु, मलेरिया जस्ता रोगहरू वर्षायाममा सामान्य रूपमा देखिने भएकाले सफा पानी प्रयोग गर्नु जरुरी हुन्छ।
१.२ झिंगा र लामखुट्टे नियन्त्रण गर्नुहोस्
- पानी जम्मा हुन नदिने।
- घर वरिपरिका ड्रेनेज सफा राख्ने।
- झुल प्रयोग गर्ने वा मच्छर धपाउने साधन प्रयोग गर्ने।
१.३ ढाड दुख्ने, ज्वरो आउने, पेट खराब हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्त चिकित्सकको सल्लाह लिनुहोस्।
२. खानेकुरा र पानीसम्बन्धी सावधानी
२.१ उमालिएको वा फिल्टर गरिएको पानी मात्र पिउनुहोस्
- खुला पानीमा रोगजन्य जीवाणु हुन सक्ने भएकाले उमालेर मात्र प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
२.२ बाहिरको खाद्यवस्तुबाट जोगिनुहोस्
- सडक किनारामा बिक्री हुने खाद्यवस्तुहरू खुल्ला र दूषित हुने सम्भावना हुन्छ।
- घरमै पकाइएको ताजा खाना खाने गर्नुपर्छ।
२.३ फ्रिजमा राखिएको खाना लामो समयसम्म नराख्ने।
३. लत्ताकपडासम्बन्धी सावधानी
बर्खामा सुकाउने समस्या हुने भएकाले कपडाको व्यवस्थापन विशेष सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ:
- वर्षायामका लागि विशेष वाटरप्रूफ वा छिटो सुक्ने कपडा प्रयोग गर्नुहोस्।
- लत्ताकपडा भिजेमा छिटो सुकाउने प्रयास गर्नुहोस् ताकि ढुसी वा गन्ध नआओस्।
- छाता, रेनकोट, गमबुट अनिवार्य रूपमा साथमा राख्ने।
४. बालबालिकाको हेरचाह
४.१ बालबालिकालाई भिज्न नदिने
- पानीमा खेल्ने वा हिलोमा हिँड्ने कार्यबाट टाढा राख्ने।
- विद्यालय जाने बेलामा छाता वा रेनकोट लगाइदिनु।
४.२ पोषणयुक्त खाना दिनुहोस्
- रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन सागसब्जी, फलफूल, सुप खाना जस्ता पोषणयुक्त खानेकुरा दिनुहोस्।
५. यातायात र आवतजावत
बर्खामा सवारी दुर्घटनाको सम्भावना धेरै हुने भएकाले विशेष ध्यान दिनुपर्छ:
- यात्रा गर्दा सडकको अवस्थाबारे जानकारी लिने।
- गाडी/मोटरसाइकल चलाउँदा सानो गतिमा चलाउने।
- फिसलनयुक्त स्थानमा सावधानीपूर्वक हिँड्ने।
६. बाढी, पहिरो र प्राकृतिक प्रकोपसम्बन्धी सावधानी
६.१ जोखिमयुक्त स्थानमा सतर्कता
- नदी, खोला आसपास बसोबास गर्ने व्यक्तिहरूले सूचना प्रणालीमा ध्यान दिनुपर्छ।
- पहाडी क्षेत्रहरूमा बस्नेहरूले पहिरोको जोखिम हुने स्थान पहिचान गरी सुरक्षाका उपाय अवलम्बन गर्नुपर्छ।
६.२ आपतकालीन तयारी
- टर्चलाइट, औषधी, सुकेको खाना, पिउने पानी र आवश्यक कागजातहरू सुरक्षित राख्ने।
- सुरक्षित स्थानमा जान सक्ने वैकल्पिक बाटोको पहिचान।
७. पशुपालन र कृषि सावधानी
७.१ पशुहरूलाई सुरक्षित स्थानमा राख्ने
- गोठमा पानी पस्न नदिने।
- नियमित रूपमा गोठ सफा गर्ने।
७.२ बीउ, मल र कृषि औजार सुरक्षित राख्ने
- बीउहरूलाई भिज्न नदिने गरी प्लास्टिक वा अन्य सुरक्षित सामग्रीमा राख्ने।
८. विद्युत् र उपकरणहरूको सावधानी
- भिजेको हातले विद्युतीय उपकरण नछुने।
- बिजुली गइआएको समयमा उपकरण प्लगबाट निकालेर राख्ने।
- मोबाइल, ल्यापटप आदि चार्ज गर्नका लागि वैकल्पिक स्रोत (जस्तै पावर बैंक) तयार राख्ने।
९. कार्यालय र विद्यालय व्यवस्थापन
- कर्मचारी वा विद्यार्थीहरूलाई सुरक्षाको जानकारी दिने।
- भिडभाडमा दूरी कायम गर्ने र संक्रमणजन्य रोग फैलिन नदिने।
१०. मानसिक स्वास्थ्य
- लगातार पानी परिरहँदा मनमा निराशा आउन सक्छ, त्यसैले घरमै रमाइलो गतिविधिहरू (पठनपाठन, गीतसंगीत, सिर्जनात्मक लेखन आदि) गर्नुपर्छ।
- आत्मबल बलियो राख्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
बर्खा महिना प्राकृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण भए पनि यसले ल्याउने समस्या र जोखिमलाई नकार्न सकिँदैन। रोग, बाढीपहिरो, दूषित खानेकुरा, सरसफाइको समस्या, सवारी दुर्घटना जस्ता विविध चुनौतीहरूबाट जोगिनको लागि माथि उल्लेख गरिएका सावधानीहरू अत्यावश्यक छन्। व्यक्तिगत, पारिवारिक तथा सामाजिक रूपमा सतर्कता अपनाएमा हामीले वर्षालाई सकारात्मक रूपमा उपयोग गर्न सक्छौं।
बर्खाको मौसमलाई समस्या होइन, अवसरका रूपमा लिनुहोस्। सुरक्षाका उपायहरू पालना गर्नुहोस्, आफ्नो र परिवारको स्वास्थ्य र जीवन सुरक्षाका साथ अघि बढाउनुहोस्।
