काठमाडौं, १८ साउन । उत्तरी केन्यामा फेला परेका करिब १४ लाख ३० हजार वर्ष पुराना पाइलाका छापहरूले वैज्ञानिकहरूलाई त्यस युगका मानवहरूबारे जानकारी हासिल गर्ने अवसर प्रदान गरेका छन्।
यी छापहरू छोड्ने जीव मानव विकासक्रममा आफ्नो प्रकारको अन्तिम प्रतिनिधि थियो, कडा खालका फलफूल र तरकारीहरू खाने बानीका कारण यस प्रजातिमा उल्लेखनीय शारीरिक परिवर्तनहरू आएका थिए।
यस प्रजातिको नाम ‘पैरंथ्रोपस बोइसेइ’ राखिएको छ। मानव विकासको इतिहासमा यसले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। वैज्ञानिकहरूले अहिलेसम्म यस मानव प्रजातिलाई मुख्यतया जीवाश्म बनेका खप्पर र दाँतका माध्यमबाट बुझ्दै आएका छन्। हालै अनुसन्धानकर्ताहरूले पूर्वी केन्यामा २१ वटा पाइलाका छापहरू फेला पारेका हुन । यी छापहरू यस प्रजातिका ८ जना पुरुषहरूले बनाएका थिए। ती ८ जना पुरुष हिलो भएको सतहमा सँगै हिँडेको देखिन्छ। पाइलाका छापको आकार र हिँडाइको शैलीका आधारमा ती सबै वयस्क पुरुषहरू थिए भन्ने निष्कर्ष वैज्ञानिकहरूले निकालेका छन्। यी पाइलाका छापहरूले ‘पैरंथ्रोपस बोइसेइ’ को सामाजिक संरचनामाथि पनि प्रकाश पार्छन्। वैज्ञानिकहरूका अनुसार यस प्रजातिका भालेहरू कहिलेकाहीँ महिला र बालबालिका बिना नै समूहमा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा आवतजावत गर्थे।
पिट्सबर्गस्थित च्याथम विश्वविद्यालयका जीवाश्मविद् केभिन हाटाला जर्मनीको म्याक्स प्लांक इन्स्टिच्युट फर इभोलुसनरी एन्थ्रोपोलोजीसँग पनि आबद्ध छन्। उनी ‘प्रोसीडिङ्स अफ द नेसनल एकेडेमी अफ साइन्सेस’ नामक जर्नलमा प्रकाशित ‘प्यारान्थ्रोपस बोइसेइ’ का पाइलाका छापसम्बन्धी अनुसन्धान प्रतिवेदनका प्रमुख लेखक हुन्।
उनीहरू भन्छन्, ‘समग्रमा भन्नुपर्दा, यो अर्को एउटा उत्कृष्ट तस्बिर हो।, जसले हामीलाई यी ‘होमिनिन’ हरू कस्ता देखिन्थे, कसरी हिँडडुल गर्थे र आफ्नो वातावरणमा समूहमा कसरी बस्थे भन्नेबारे जानकारी प्रदान गर्छ।’ मानव विकासक्रमसँग सम्बन्धित प्रजातिहरूलाई ‘होमिनिन’ भनिन्छ।
सन् २०२४ मा प्रकाशित एउटा प्रतिवेदनमा केही पुराना पाइलाका छापहरूबारे पनि चर्चा गरिएको थियो। उक्त प्रतिवेदनले ‘प्यारान्थ्रोपस बोइसेइ’ सोही क्षेत्रमा अर्को होमिनिन प्रजाति ‘होमो इरेक्टस’ सँगै अस्तित्वमा रहेको सङ्केत गरेको थियो, जुन प्रजाति हामी आधुनिक मानवसँग धेरै नजिकको थियो र वास्तवमा हाम्रो सम्भावित पुर्खासमेत थियो।
हाताला भन्छन्, ‘प्यारान्थ्रोपस बोइसेई आफ्नो बलियो खप्पर र ठूला दाँतका लागि चिनिन्छ। यसको घाँटीभन्दा तलको शारीरिक बनावटबारे हामीले अहिलेसम्म धेरै कुरा थाहा पाउन सकेका छैनौं।’
यस प्रजातिका होमिनिनहरूको खप्परको माथिल्लो भागमा गोरिल्लाको जस्तै एउटा उभार हुन्छ, जसले खाना चपाउन मद्दत गर्ने ठूला मांसपेशीहरूलाई अड्याएर राख्छ। तिनका दाँतको आकार मानिसको दाँतको तुलनामा करिब तीन गुणा ठूलो हुन्छ। घाँस, नट्स र बीउबिजनजस्ता कडा खालका खानेकुरा तिनको आहारमा समावेश थिए। तिनको शरीरको आकारबारे अझै पूर्ण जानकारी प्राप्त भइसकेको छैन यद्यपि पाइलाका छापहरूले तिनको उचाइ करिब ६ फिट र तौल ७४.८४ किलोग्रामसम्म रहेको सङ्केत गर्छन्। तिनीहरू ‘होमो इरेक्टस’ भन्दा ठूला थिए।
हाताला भन्छन्, ‘समकालीन अर्थात होमो इरेक्टस, जसको आकार र बनोट मानिससँग निकै मिल्दोजुल्दो थियो, को तुलनामा यिनीहरूको शरीर सानो थियो भन्ने विश्वास गरिन्थ्यो। यद्यपि, ‘प्यारान्थ्रोपस बोइसेइ’ ले पनि मानिसजस्तै शरीर विकास गर्न सफलता भने प्राप्त गरेको थियो।
अनुसन्धानकर्ताहरूले वरपरका ज्वालामुखीको खरानी र चट्टानहरूको विश्लेषण गरेर यी पाइलाका छापहरूको समय निर्धारण गरेका छन्। आदिमानवका पाइलाका छापहरूसँगै हिप्पो, मृग तथा विभिन्न चराचुरुङ्गी र अन्य जनावरहरूका पाइलाका छापहरू पनि त्यहाँ रहेका छन्।
‘पैरंथ्रोपस बोइसेइ’ प्रजाति पहिलो पटक २३ लाख वर्षअघि देखा परेको थियो। ‘पैरंथ्रोपस बोइसेइ’ वंश अन्तर्गतका तीन प्रजातिहरूमध्ये यो अन्तिम थियो । यी प्रजातिहरूको अस्तित्व करिब २७ लाख वर्ष अघिदेखि रहेको पाइन्छ। यसलाई वंशको हिस्सा नभएको अन्तिम ‘होमिनिन’ प्रजाति पनि मानिन्छ। हाम्रो प्रजाति ‘होमो सेपिएंस’ पृथ्वीमा पहिलो पटक करिब ३ लाख वर्षअघि देखा परेको थियो।
‘पैरंथ्रोपस बोइसेइ’ र ‘होमो इरेक्टस’ बीच प्रतिस्पर्धा भएको सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन। ‘होमो इरेक्टस’ का दाँत साना र बङ्गारा कमजोर थिए, उनीहरूले कम कडा वनस्पतिजन्य पदार्थ र बढी मासु खाने गरेको विश्वास गरिन्छ। यद्यपि, यी दुवै प्रजातिले केही समान खाद्य स्रोतहरूको उपयोग गरेको सम्भावना पनि छ।
मानिसले ठ्याक्कै कहिले देखि मासु खान सुरु गर्यो भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरूले अहिलेसम्म यकिन गर्न सकेका छैनन्।
