काठमाडौं, १८ साउन । सामाजिक सेवामा ६ दशक बिताएकी तथा ५० वर्षको उमेर पार गरिसके पछि भारतको सबैभन्दा चर्चित बाल कल्याणकारी संस्थामध्ये एकस्थापना गरेकी प्रविण नायरको ९४ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ।
उनी चलचित्रकर्मी मीरा नायरकी आमा र न्युयोर्क शहरका मेयर जोहरान मामदानीकी हजुरआमा हुन्। यी दुवै सम्बन्ध वास्तविक हुन् र उनीहरूले उल्लेखनीय काम पनि गरेका छन्। यद्यपि, उनीहरूको नाता नै उनको नाम जान्नुपर्ने मुख्य कारण भने होइन।
‘सलाम बालक ट्रस्ट’ को सुरुवात सन् १९८८ मा तीनजना कर्मचारी, २५ जना बालबालिका र रेलवे प्रहरीले उपलब्ध गराएको नयाँ दिल्ली रेलवे स्टेसनको एउटा सानो ठाउँबाट भएको थियो। यो ट्रस्ट ‘सलाम बम्बे’ चलचित्रबाट प्राप्त आम्दानीको प्रयोग गरी स्थापना गरिएको थियो, यही चलचित्रले उनकी छोरीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ख्याति दिलाएको थियो।
जयपुर साहित्य महोत्सवका सञ्चालक तथा सह संस्थापक सञ्जोय रोयले उनको निधनको जानकारी सार्वजनिक गरे। उनले एक्समा लेखे, ‘एउटा युगको अन्त्य, ९४ वर्षको उमेरमा प्रविण नायरको निधन भयो।’
उनले जारी राखे, ‘हामीले दिल्लीमा हाम्रा घरहरू र सम्पर्क बिन्दुहरूमा १,७०,००० भन्दा बढी बालबालिकाहरूको हेरचाह गरेका छौं। विवरणको लागि उनको असाधारण नजर, सहानुभूति, बालबालिकाहरू प्रतिको प्रेम र सामाजिक कार्यप्रतिको प्रतिबद्धता उनको स्थायी विरासत हुनेछ।’ ट्रस्टले दिल्ली क्षेत्र भरि सडक र काम गर्ने बालबालिकाहरूलाई आश्रय, खाना, कपडा, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, परामर्श र मनोरञ्जन प्रदान गर्दछ।
दान कुनै पछिल्लो जीवनको शौक थिएन। यो धेरैजसो मानिसहरूले कहिल्यै नसुनेको काम गर्ने जीवनको परिणति थियो। विकास क्षेत्रमा उनको संलग्नता ६ दशकसम्म फैलिएको थियो, यसको धेरैजसो भाग ओडिशामा बित्यो, जहाँ उनले रेड क्रस, डीएभी पब्लिक स्कूल र डेफ एण्ड डम्ब एसोसिएसनको लागि समितिहरूको नेतृत्व गरिन्।
संस्था भित्र उनलाई केवल ‘दीदी’ भनेर चिनिन्थ्यो। उनी दिल्लीको नीति तथा विधायिकी मञ्चहरूमा सडक र काम गर्ने बालबालिकाको अधिकारको लागि एक निरन्तर वकालतकर्ता बनिन् र उनको संलग्नताले ट्रस्टका कार्यक्रमहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा आकार दियो।
‘सलाम बालक ट्रस्ट’ ले २०११ मा भारतका राष्ट्रपतिबाट बाल कल्याणको लागि राष्ट्रिय पुरस्कार प्राप्त गर्यो। उनको आफ्नै मान्यतामा २०१७ मा महिला र बालबालिकाको विकास र कल्याणको लागि जमनालाल बजाज पुरस्कार र अष्ट्रेलियाबाट सामाजिक नवप्रवर्तनमा मानार्थ विद्यावारिधि समावेश थियो, जहाँबाट उनको नामको अगाडि ‘डाक्टर’ आयो।
‘सलाम बम्बे’ ले सडकमा बस्ने बालबालिकाको जीवनको दस्तावेजीकरण गर्यो, र यसले उनलाई अभिनय गर्न प्रेरित गर्यो। फिल्म १९८८ मा कान्समा प्रिमियर भयो र क्यामेरा डी ओर र दर्शक पुरस्कार दुवै जित्यो। अर्को वर्ष यो सर्वश्रेष्ठ विदेशी भाषा फिल्मको लागि एकेडेमी पुरस्कारको लागि मनोनीत भयो, त्यो छोटो सूचीमा पुग्ने दोस्रो भारतीय फिल्म मात्र थियो।
